Santiso, Pontella, Casas do Monte, Vigo, Río de Vaa, Espírito Santo, O Oratorio, As Torres, Mens.

Percorrido: 9 km (ida)
Duración: 2.45 h. (ida e volta)
Recomendable: a pé, en bicicleta ou en coche; calquera época do ano.

Mausoleo en Santiso / A. Blanco

A Praza de Santiso de Vilanova confórmase como un lugar de interese arquitectónico e etnográfico para o inicio deste camiño. Para Fernado Cabeza Quiles, Vilanova é un nome de lugar que xurdiu na idade media coa creación de novos núcleos de poboación que comezaban a cultivar terreos desocupados ata ese momento.

Segundo Leonor Alonso e Lois Guiadás, a igrexa parroquial foi restaurada no século XVIII pola familia Romay Mancebo. A fachada pentagonal coróase por unha espadana de dous corpos; enriba da porta un fornelo coa imaxe de san Tirso. No interior, o retablo maior, barroco segundo Leonor Alonso e Lois Guiadás, tamén, acubilla a figura de Santiso de Bitinia entre outras figuras.

No adro, o mausoleo neoclásico segundo Leonor Alonso e Lois Guiadás, dos propietarios do pazo de Vilanova, construído en 1875 segundo modelo do túmulo de Napoleón I; nel a penas se pode ler unha inscrición que nos fala do Romay aquí inhumado.

Completando o conxunto, a casa reitoral hoxe acolle a unhas Irmás da Caridade, mentres que fronte ó cruceiro barroco, que se levanta no medio da praza, féchase por alta cerca de pedra o Pazo das Mancebas. Segundo Carlos Martínez Barbeito, a fidalguía do pazo foi fundada por don Payo Posse de Morelle receptor da Real Audiencia de Galicia, aínda que non apareza escudo.

Tras pasar exemplos de casas rurais que nos suxiren o seu pasado medieval, chegamos ó lugar de Pontella onde nos encontramos cun primeiro peto de ánimas que, antano, se emprazaba no medio da encrucillada. É este un preludio das cruces de pedra que se nos van amosando nas encrucilladas que teremos que atravesar, todas elas espacios de cultos pagáns a cristianizar. Os prados das Casas do Monte vense engalanados de abellarizas.

No medio do piñeiral pola dereita achegarémonos á pequena aldea de Vigo, topónimo que, segundo Fernando Cabeza, fai referencia ó seu significado de aldea o pequeno lugar poboado. Entre as casas rurais levántase o pazo de Veiga fundando segundo Martinez Barbeito, no século XVII polo capitán don Fernando Bello e a súa dona Francisca Romero de Caamaño; o escudo presenta as armas dos Moscoso (cabeza de lobo), Montenegro (M coroada), Caamaño (lanzas) e Figueroa (follas de figueira).

No casal de Río de Vaa encontramos un entorno etnográfico constituído por catro muíños e unha casa labrega, un deles, privado, aínda en funcionamento. O río de Vaa é unha das poucas correntes fluviais que verten á costa de Bergantiños. Nace ós pés do castro de Brión, percorre distintos lugares do concello e desemboca na ría de Esteiro (Ceiruga, Barizo). Ó longo do seu discorrer move decenas de muíños. Na aldea a lingua segue viva en palabras como canle, aliviadoiro, gradilla, canela, rodicio, mesa, aguillón, moega, quenlla. O uso destes muíños era un privilexio concedido a comunidades eclesiásticas, á nobreza e ós concellos. Ata aquí viñan moer habitantes da vila pontecesá de Corme. O fundador deste conxunto foi Lorenzo García Soto, veciño de Coristanco, así como dun serradoiro hidráulico. Gracias ó aproveitamento de auga esta aldea foi o primeiro lugar do concello que contou con luz eléctrica.

Area recreativa do Río de Vaa/ H. Pose

Arredor dos muíños podemos escoitar o canto do ferreiro abelleiro (Parus maior) pousado nos salgueiros (Salix sp.). A saramaganta (Chioglossa lusitanica) móvese polas zonas húmidas. Pola tona da auga seguramente sobrevoa a libélula emperador (Anax imperator). Os ameneiros de lanzal figura comparten coas figueiras vellas o predominio arbóreo a carón do río.

Camiño de Mens batemos batemos coa capela do Espírito Santo onde se garda unha imaxe de San Calixto.

CAPELA DO ESPÍRITO SANTO

A capela foi erixida a finais do século XVIII e restaurada en 1994. Consta dunha soa nave e ábsida rectangular. O interior é de gran sinxeleza. Os muros son de cachotería e de escasos vans. A fachada, pentagonal, está orientada cara ó sur. Pegado ó muro Oeste, sobresae do teito un tellado, sostido por dúas columnas de granito, para gorecer os fregueses.

San Calixto xacente
Leonor Alonso e Lois Giadás recolleron unha fermosa historia que nos fala do traslado, a finais do século XIX, do corpo santo de San Calixto desde Roma ata a capela para mellor veneración dos fregueses da zona, xa que "un corpo santo excita máis a devoción que unha estatua de madeira e a súa presencia eleva a categoría da igrexa que o posúe". Segundo o párroco de Mens, os gastos de traslado, previstos inicialmente pola Confraría do Espírito Santo e o cura Antonio Varela de Leis, víronse incrementados por mor dos avatares da viaxe por mar e por terra. No mes de maio celébrase unha romaría.

Escudo e inscrición
Na parte superior do muro Leste podemos observar dous sillares, un con escudo heráldico, outro coa seguinte inscrición: "Esta obra realizouse sendo reitor D. Antonio Piñeiro (Santa Inquisición) no ano 1684".

O cruceiro
No campo da ermida levántase un cruceiro con pedestal de dúas escaleiras, esteo octogonal, capitel cadrado e cruz carente de imaxes.

De novo, no noso camiño de Mens, á dereita, encontramos outro peto de ánimas, no lugar do Oratorio. Dános as costas. A fachada está composta por dous fornelos. No interior a presencia constante de ramos de flores, tralo que se esconde a figura da Virxe. O teito, de pedra, verte a dúas augas. No seu remate a cruz con Xesucristo crucificado coa cabeza ladeada cara á dereita.

Unha cruz de pedra con placa de mármore lémbranos o nome dun afogado. Tras cruzarmos o río de Vaa, que por aquí se chama río de Chanca, observamos as Torres de Mens.

AS TORRES DE MENS

Torres de Mens / X.M. Varela.

As Torres de Mens, xunto coas de Altamira (Brión), Cira (Ulla) e Vimianzo son unha mostra importante da arquitectura civil do medievo. É a única torre bergantiñá que aínda se mantén en pé. Según Martínez Barbeito, en 1471 mandounas construír Lope Sánchez de Moscoso para establecer unha liña defensiva fronte o poder da igrexa.

Nelas estivo preso o arcebispo de Santiago, según as declaracións de Gonzalo de Ardeleiro no Preito Tabera Fonseca: "Bernal Dianes de Moscoso entrara una noche con el en la dicha villa y Tapal de Noia y lo prendiera y llebara preso a la fortaleza de Altamira y de alli lo ynbiara el dicho Bernal Dianes a la fortaleza de Bimianço y que de alli lo ynbiara otra bez a la forteleza de Mens y de alli lo ynbiara a la fortaleza de Ferreira e quel susodicho ansi lo oio dezir al dicho su padre que fue uno de los que lo guardaban en Mens y en Ferreira y quel testigo cree que la dicha presion del dicho señor Patriarca turara dos años y mas tiempo ..."

Coa perda definitiva do poderío da casa de Altamira, en 1872 foron adquiridas por Pedro María Abelenda. Tras iniciar a reconstrucción en 1998 baixo a sabia dirección de Manuel Gallego, o actual propietario, familiar do comprador, recibiu o Premio Europa Nostra 1993, que recoñece ás mellores construccións civís. O interior é privado e tan só se permite o acceso, polo exterior, ata a torre de entrada.

Planta
As Torres de Mens están formadas por un recinto semiovalado, levantado con muros de cachotería, tres torres de sillería e alongada casa vivenda. Rodea todo o conxunto un foxo que tan só se interrompe na porta de entrada (hai autores que falan dunha ponte levadiza). Segundo Leonor Alonso e Lois Guiadás, levántase sobre un primitivo castro utilizado como campamento militar romano (castra)

Torre de homenaxe
Érguese señorial cara ao sur coa balconada de madeira. Está pegada e comunícase polo interior coa vivenda principal. É a única torre de tres plantas, as dúas restantes contan con dúas.

Torre de entrada
Ábrese ó exterior, na planta baixa, por unha porta oxival. Nas xambas graváronse insculpidos catro círculos con cruces. A segunda planta, ata hai anos, exercía as funcións de pombal.

Vivenda
A modo de pequeno pazo fortificado levántase unha vivenda formada por dous corpos. O primeiro, alongado, tellado a dúas augas, está composto por dúas plantas; ó longo da fachada disponse unha solaina e escalinata formada por dous tramos de escaleiras. O segundo corpo, pegado ó anterior, está formado por tres plantas e carece de tanta monumentalidade có anterior.

O trigal maldito
Unha lenda nárranos que existe un pasadizo entre o castelo e a igrexa románica, aínda que nunca se puido demostrar a súa existencia. Dinos que o conde raptara unha fermosa moza da aldea e tíñaa presa no castelo. Os aldeáns asaltaron o castelo e o conde tivo que fuxir polo túnel. Para que non escapase os asaltadores prendéronlle lume nas dúas bocas. Desde aquela o trigo e millo que nace enriba deste paso subterráneo marelece máis pronto por mor da maldición pasada.

IGREXA ROMÁNICA DE SANTIAGO DE MENS

Abside central de Santiago de Mens / A.F.M.

A igrexa de Santiago de Mens é o resto monumental dun antigo mosteiro bieito que do que as noticias máis tardías nos remontan ó século X nas doazóns dos Condes de Traba. No século XVII, segundo Jerónimo del Hoyo (363) aínda conservaba "claustro y aposentos que demuestran bien el haber sido monasterio". Na actualidade tan só se conservan dous restos toponímicos que nos falan da antiga presencia deste mosteiro e dos seus moradores: A Eira do Mosteiro e o Río dos Píos. A parte románica, case a totalidade do templo, foi erixida en 1134. O mosteiro estivo vinculado a Santa María de Cambre, San Martiño Pinario e á Colexiata da Coruña.

Para promover a arte románica do concello, cada verán, entre xullo e agosto, celébranse as Noites Musicais, veladas musicais ás que acoden veciños e visitantes. Para observar a igrexa por dentro cómpre acudir en horas de culto (20.00 h).

Etapas constructivas
A estructura basilical, os piares cadrados, a cuberta de madeira e a irregular nivelación do chan son as pegadas prerrománicas da igrexa. A cabeceira, a porta sur, o muro norte e a desaparecida fachada principal son os trazos do románico. A finais do século XIX substituíuse a fachada románica por unha barroca, de escaso mérito.

Porta lateral sur
Enmarcada por dúas columnas pegadas ós muros que rematan en capiteis con decoración vexetal. O tímpano liso arquéase por un axadrezado.

Cabeceira
Está formada por tres ábsidas. A central, pentagonal, cuberta por bóveda de esfera e con semicolumnas pegadas. As laterais, semicilíndricas e cubertas por bóvedas de semiesfera. No beiril amósase unha excelente colección de canzorros.

Muro norte
Outra colección de 12 canzorros e dúas inscricións que nos datan a construcción románica encóntranse no muro norte, a parte máis vella da igrexa.

Decoración interior
O arco triunfal aparece sostido por dúas columnas pegadas que rematan en capiteis con exuberante decoración vexetal. Na ábsida esquerda, un capitel con dous leóns en actitude agresiva

Ara precristiá
Incrustada no altar da ábsida dereita, presenta forma rectangular. As súas marxes están delimitadas por un marco de tres liñas insculpidas. A superficie, onde se encontraría a inscrición, foi pulida como signo de cristianización.

Santiago Peregrino
Na ábsida norte ou de Santo Antón encóntrase un Santiago Peregrino medieval, en madeira policromada, que formou parte de exposicións xacobeas. O seu emprazamento orixinal era a capela do Espírito Santo.